و همچنين هر جا امور قيامت و آتش و بهشت را نقل مىنمايد ، همه جا به حجتهاى عقلى يعنى حجتهايى كه عقل بشر با آنها آشنا است استدلال مىكند ، و همه جا بر اين نكته تكيه دارد ، كه خدا به حق حكم مىكند و هر كس هر چه كرده به كمال و تمام به او بر مىگردد . و از آن جمله مىفرمايد : « وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّه ، ثُمَّ نُفِخَ فِيه أُخْرى ، فَإِذا هُمْ قِيامٌ يَنْظُرُونَ وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها ، وَوُضِعَ الْكِتابُ وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ ، وَالشُّهَداءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ ، وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِما يَفْعَلُونَ » « 1 » . و نيز در قرآن اين خبر مكرر آمده ، كه خدا به زودى در قيامت در ميان مردم به حق داورى ، و در آنچه اختلاف دارند به حق حكم مىكند ، و در اين باب كلامى كه از شيطان حكايت فرموده كافى است كه گفت : « إِنَّ اللَّه وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ ، وَوَعَدْتُكُمْ ، فَأَخْلَفْتُكُمْ ، وَما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ ، إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي ، فَلا تَلُومُونِي ، وَلُومُوا أَنْفُسَكُمْ » « 2 » . از اينجا مىفهميم كه هر چند ميان نشاه طبيعت و نشاه جزا همانطور كه گفتيم اختلاف روشنى هست ، و ليكن چنان هم نيست كه حجت و دليل عقلى در نشاه اعمال و نشاه جزا باطل باشد ، چيزى كه هست بايد با دقت و تدبر حل عقده كرد . و چيزى كه اين عقده را مىگشايد ، اين است كه خداى تعالى در دعوت مردم و ارشادشان به زبان خود آنان حرف زده ، و در مخاطباتش با آنان و بياناتى كه براى آنان دارد ، طبق عقول اجتماعى سخن گفته ، و به اصول و قوانينى تمسك كرده ، كه در عالم عبوديت و مولويت داير است ، خود را مولى و مردم را بندگان ، و انبيا را فرستادگانى به سوى بندگان شمرده ، و با امر و نهى و بعث و زجر و بشارت و انذار و وعده و تهديد و ساير ملحقات آن از قبيل عذاب ، و مغفرت ، و غيره ارتباط خود را با آنان حفظ فرموده .

--> ( 1 ) چون در صور دميده مىشود هر كس كه در آسمانها و زمين است ، مىميرد مگر كسى كه خدا بخواهد آن گاه نوبتى ديگر در صور دميده مىشود ، كه ناگهان همه به حالت ايستاده و تماشا در مىآيند ، و زمين به نور پروردگارش روشن گشته ، نامه اعمال را مىآورند ، و انبيا و شهدا آورده مىشوند ، و بين بشر به حق داورى مىشود ، و ستمى نمىشود و هر كس هر چه كرده به كمال و تمام پس مىگيرد ، و او به آنچه مردم كرده‌اند داناتر است . « سوره زمر آيه 70 » ( 2 ) به درستى خدا به شما وعده داد وعده اى حق و من هم وعده اى دادم ، و وفا نكردم ، ولى با اين حال من دست زورى بر شما نداشتم ، جز اين نبود كه شما را دعوت كردم و شما هم به اختيار خود اجابتم كرديد ، پس مرا ملامت نكنيد بلكه خود را ملامت كنيد . « سوره ابراهيم آيه 22 »